|
Jak
rozróżniać owady osowate?
Rodzina pszczela składa się z jednej w pełni rozwinietej samicy zwanej matką
(królową) oraz z różnej liczby pszczół robotnic i trutni. Gniazdo może liczyć
od 10-60 tysięcy osobników.
PSZCZOŁY w warunkach naturalnych gnieżdżą się w dziuplach starych drzew,
małych jaskiniach oraz w szczelinach skalnych. Mogą zająć też szparę czy
wnękę w murze lub pod dachem zabudowań gospodarczych lub mieszkaniowych.
MATKA pszczoła mierzy 20-25 mm, a ciężar jej ciała wynosi 230-280 mg.
Najbardziej charakterystyczną cechą matki jest długi odwłok, zwężający się ku
tylnemu końcowi, wystający dość znacznie poza końce złożonych skrzydeł.
TRUTNIE charakteryzuje mocna budowa ciała. Tułów i odwłok mają szeroki, duże
oczy łączące się na górze głowy.
ROBOTNICE są samicami przystosowanymi do wykonywania różnych prac w rodzinie.
Długość ciała robotnic wynosi 12-15 mm, a średnia masa ciała około 100 mg. Są
więc one najmniejszymi osobnikami w rodzinie.
OSA ma tułów gładki, smukły, dużą głowę a na niej zagięte czułki. Na tułowiu
znajdują się dwie pary błoniastych, wąskich skrzydeł. Na żółtym lub
pomarańczowym odwłoku, który ma charakterystyczne przewężenie tak zwaną osią
talie, widoczne są czarne plamy i paski. Długość ciała os robotnic, które
najczęściej widzimy wokół nas, wynosi 20-25 mm. Pszczoły, pokrewne osą są
więc bardziej krępe, ciemniejsze i silniej owłosione z mniej wyraźnym
przewężeniem odwłoka. Do os zaliczamy również bardziej niebezpieczne
szerszenie.
SZERSZENIE są bardzo duże. Długość ciała robotnicy wynosi od 17-24 mm,
królowej od 25-35 mm. Głowa szerszenia jest żółta z czarną przepaską, tułów
czarny, odwłok brunatny w czarne pasy, nogi czerwono-brunatne. Szerszenie
mają żądła znacznie większe niż inne gatunki os, a jad silniejszy. Użądlenie
jest wyjątkowo bolesne, dość często pozostawia ropiejącą ranę. Nic dziwnego,
że szerszeń wzbudza najwięcej lęku, chociaż jest gatunkiem występującycm
znacznie rzadziej niż inne osy. Z szerszeniami są mylone trzmiele.
TRZMIELE różnią się od innych os krępą budową silnie owłosionego ciała i
brunatno-czarnym ubarwieniem. Rzadko żądlą. Uwaga! Są pod ochroną.
Użądlenia, zagrożenia dla człowieka.
Budowa narządu - woreczka jadowego os i pszczół jest zbliżona. Średnia
zawartość woreczka jadowego robotnic wynosi 0,3 mg jadu. A ilość jadu
wprowadzonego do ciała podczas żądlenia wynosi około 0,012 mg. W porównaniu z
pszczołami, osy i szerszenie mają żądła dłuższe a przede wszystkim gładkie,
bez zadziorów, o kształcie szablastym. Mogą godzić ofiarę wielokrotnie, nie
tracąc możliwości kolejnych użądleń. U różnych gatunków os żądło różni się
długością. Średnio mierzy ono od 2,6-2,7 mm. Jedynie u szerszeni jest ono
zdecydowanie dłuższe do 3,7 mm. Ze względu na rozmiary żądła i ilości jadu
użądlenia szerszeni są bardzo bolesne i stosunkowo niebezpieczne. Gatunki z
rodziny os osiągają swą pełną liczebność i związaną z tym zdolność obronną w
lecie. Stąd też osy żądlą broniąc swojego gniazda, dopiero późną wiosną i
latem. Większość os żądli jedynie w najbliższych okolicach swoich gniazd; nie
zaczepiane nie atakują. Przygniecione pojedyncze robotnice mogą oczywiście
użądlić z dala od gniazda.
Najczęściej żądlonym przez omawiane owady miejscem są kończyny górne i twarz.
Wahania reakcji organizmu ludzkiego na jad żądłówek są ogromne. Reakcja ta
zależy od pochodzenia i ilości wstrzykiwanego jadu, która wiąże się z liczbą
użądleń, od miejsca ukłucia oraz od indywidualej wrażliwości organizmu
człowieka. U ogromnej większości ludzi występuje tylko tak zwana reakcja
miejscowa (lokalna) objawiająca się odczuwaniem bólu i pieczeniem w miejscu
użądlenia przez kilka lub kilkanaście minut, a po krótszym lub dłuższym
czasie pojawieniem się opuchlizny, często obejmującej znaczną powierzchnię
ciała wokół użądlonego miejsca. Opuchlizna może utrzymywać się przez kilka
dni, po czym znika. U około 30% ludzi użądlonych mogą pojawić się objawy reakcji
ogólnej, wskazujących na ich uczulenie na jad. Mężczyźni należą do częściej
dotkniętych alergią i w populacji ludzi nadwrażliwych stanowią około 60%.
Pierwsza pomoc
Jak udzielać pomocy przedlekarskiej przy użądleniach? Gdy użądli Cię lub
kogoś z otoczenia pszczoła, aby przerwać wnikanie jadu do ciała należy jak
najszybciej wyciągnąć żądło. W tym celu podważ je paznokciem lub ostrzem
noża, a najlepiej zeskrob, prowadząc narzędzie od miejsca wbicia szczecinek w
skórę ku aparatowi jadowemu. Uważaj - gdy usuwasz żądło, chwytając je
palcami, możesz wtłoczyć jad do ciała - żądło pszczół wyrywa się najczęściej
z pęcherzykiem jadowym - żądło os nie pozostaje w ciele człowieka.
Niebezpieczne dla każdego człowieka może być użądlenie w gardziel i szyję,
szczególnie w żyłę. Ludzie zdrowi, bez uczuleń lekko znoszą od 5 do 15
użądleń równocześnie. Ciężkie zatrucie powoduje około 300-ta użądleń.
Natomiast około 500 użądleń może spowodować śmierć pożądlonego. Przy
udzielaniu pierwszej pomocy poszkodowanego należy:
- ułożyć
w miejscu osłoniętym od słońca, zabronić chodzić,
- aby
uśmierzyć ból podać środek przeciwbólowy i uspokajający,
- okolice
użądleń przemyj w celu odkażenia wodą utlenioną lub jodyną,
- można
wykonać okład z Altacetu - kwaśnej wody.
Oprócz
tego jeżeli posiadamy specjalistyczną apteczkę należy podać poszkodowanemu:
- lek o
nazwie Klemastyna lub mniej znany Difergan (można zrobić zastrzyk z
Adrenaliną),
- bardzo
wskazanym środekiem jest zastrzyk o nazwie Fastject.
- wskazane
są także preparaty wapniowe doustne np. Thenaldin calcium oraz preparat
pobudzający akcję serca - Cardiamdum lub Kardiamid z kofeiną.
Uwaga! Gdy chory jest w stanie
wstrząsu, traci przytomność, a jego oddech staje się przerywany - należy
zastosować sztuczne oddychanie jak przy reanimacji. Podczas wzywania lekarza
do osoby poważnie - kilkakrotnie użądlonej informuj czy osoba jest przytomna,
czy występują obrzęki w okolicach oczu, ust lub krtani, czy są problemy z
oddychaniem, czy ma drgawki. Pomoże to lekarzowi w przygotowaniu właściwych
leków.
Taktyka i technika działania
Przyjmowanie zgłoszeń o zagrożeniach z owadami przez dyspozytorów. Osoba
przyjmująca zgłoszenie powinna uzyskać od zgłaszającego nastepujące
informacje:
- określenie
rodzaju owadów
- miejsce
ich uytuowania
- jaki
jest dostep do gniazda lub roju.
Dyspozytor
powinien zgłaszającemu udzielić następujących wskazówek:
- nie
zbliżać się do owadów na odległość mniejszą niż 10 m
- nie
próbować samodzielnie usuwać roju czy gniazda
- nie
drażnić owadów, rzucając w nie różnymi przedmiotami, nie spryskiwać wodą
ani środkami owadobójczymi.
- ostrzegać
osoby zbliżające się do miesjsca osiedlenia owadów o ich obecności.
Przygotowanie techniczne oraz zasady postępowania
ratownika usuwającego roje oraz gniazda owadów.
- Sprawdź
szczelność siatki i kapelusza pszczelarskiego.
- Załóż
luźne ubranie nie krępujące ruchów i nie przylegające bezpośrednio do
ciała.
- Włóż
odpowiednie obuwie (najlepiej skórzane) np. buty "skutery".
- Załóż
rękawice tak, aby dokładnie chroniły przeguby rąk.
- Sprawdź
najdogodniejsze dojście do gniazda lub roju (usuń przeszkody).
- Wszystkie
czynności wykonuj w sposób opanowany, bez gwałtownych ruchów.
- Ratownik
biorący udział w takich akcjach nie powinien używać dezodorantów lub
innych środków wydzielających silne zapachy.
- W
każdym przypadku zaopatrz się w środek owadobójczy (ochrona osobista).
- Należy
również usunąć w promieniu 20 m wszystkie osoby postronne.
- Stosuj
półmaskę (aparat izolacyjny) w razie konieczności zastosowania środków
owadobójczych - chemicznych.
- Dobieraj
odpowiednie rojnice, stosownie do rodzaju zagrożenia. Rojnice używane do
zbierania rojów pszczół nie powinny być stosowane do usuwania gniaz os i
szerszeni.
- Pamiętaj
- zbieranie owadów odbywa się przy udziale dwóch ratowników.
- Zachowaj
ogólne zasady BHP zwłaszcza podczas pracy w miejscach trudno dostępnych
lub słabo wentylowanych.
- Po
zakończeniu każdej akcji odpocznij i wysusz ubranie.
- Nie
wpadaj w panikę w razie użądlenia - postępuj zgodnie z zasadmi Pierwszej
pomocy.
Uwaga! Wskazane jest przeprowadzenie badań alergologicznych w
celu sprawdzenia uczulenia na jad owadów tych ratowników, którzy mają
zajmować się usuwaniem omawianych zagrożeń.
Praktyczne rady dla innych osób biorących udział
w akcji oraz ludzi postronnych:
- w
razie ataku pszczół, os czy szerszeni osłoń głowę a szczególnie twarz
rękoma lub odzieżą.
- nie
opędzaj się od zbliżającej się pszczoły, nie próbuj jej uderzyć : może
ją to rozdrażnić,
- oddal
się powoli z niebezpiecznej okolicy, bez gwałtownych ruchów,
- przed
pszczołami schroń się w jakimkolwiek ciemnym pomieszczeniu, bowiem choć
pracują w ciemnym ulu "nie lubią ciemnych pomieszczeń",
- gdy
pszczoła wkręci się we włosy, nie próbuj wyjmować jej palcami, najlepiej
wyczesać je szybko grzebieniem,
- gdy w
pobliżu został ktoś użądlony, staraj się oddalić z tego miejsca.
Substancja alarmowa znajduje się w jadzie pierwszej pszczoły, może
zmobilizować następne do ataku,
- pot,
silny zapach perfum, alkohol wywołują agresję u pszczół.
Sprzęt do usuwania miejscowych zagrożeń
spowodowanych przez pszczoły, osy oraz szerszenie:
- KOMBINEZON
- powinien być wykonany z materiału jasnego, gładkiego, łatwego do
prania i suszenia. Najczęściej jest to surowe płótno lniane. Winien być
zapinany pod szyję z rękawami zaopatrzonymi w mankiety szczelnie
przylegającymi do przegubów rąk. Może być wyposażony w doszyty kapelusz
pszczelarski, chroniący głowę i twarz.
- KAPELUSZ
PSZCZELARSKI - najczęściej wykonany z materiału identycznego co
kombinezon z wbudowaną w jego części twarzowej siatką z materiału
sztucznego. Kapelusz jest zaopatrzony w ściągacze w części szyjnej oraz
ściągacz zakładany pod brodę uniemożliwiający jego przesuwanie się.
kapelusz (tak jak ubranie) musi być luźny, nie może przylegać do głowy.
- RĘKAWICE
OCHRONNE - powinny być wykonane z miękkiej skóry, nie ograniczającej
ruchów palców, a jednocześnie uniemożliwiające przedostanie się żądła.
Muszą to być rękawice 5-ciopalcowe z uwagi na charakter pracy ratownika.
- PODKURZACZ
- składa się z paleniska z kominkiem oraz mieszka. Jako paliwa używa się
do podkurzacza suchego próchna drzew liściastych lub huby rosnącej na
drzewach liściastych. Podkurzacz stosowany jest do uśmierzania
podrażnionych pszczół.
- DŁUTO
PASIECZNE LUB NÓŻ - służy do oddzielenia plastrów od różnych powierzchni
lub odcinania gniazd. Wykonany jest z stali nierdzewnej o wymiarach 200
mm długości, 35-40 mm szerokości i ok. 3 mm grubości, końce są
spłaszczone i wyostrzone.
- SZCZOTKA
PSZCZELARSKA - to niewielka, płaska szczotka z drewnianą rączką, wykonana
z jasnego włosia końskiego lub tworzyw sztucznych, służąca do zgarniania
owadów. Przed użyciem należy ją zwilżyć wodą - wilgotna nie drażni
pszczół.
- SKRZYNKA
TRANSPORTOWA - to lekka skrzynka wykonana z cienkiej sklejki,
zaopatrzona w szczelną pokrwę. W bocznych ściankach wykonane są otwory
wentylacyjne. Skrzynki służą do zbierania i czasowego przechowywania
oraz transportowania rojów pszczół, gniazd os i szerszeni.
- SPRYSKIWACZ
- służy do opryskiwania owadów wodą w celu zmniejszenia ich aktywności
oraz zgromadzenia w innym miejscu.
- PÓŁMASKA
I OKULARY OCHRONNE - służą do ochrony osobistej podczas zbierania gniazd
w trudno dostępnych miejscach gdy stosujemy środki owadobójcze lub
chemiczne.
- INNY
SPRZĘT - oczywiście należy stosować inny sprzęt pomocniczy powszechnie
stosowany w pożarnictwie jak: drabiny, linki ratownicze, gaśnice
śniegowe oraz inny sprzęt i urządzenia w zależności od potrzeb i
sytuacji.
Technika
zbierania rojów pszczół oraz usuwania gniazd os i szerszeni:
Przystępując do zbierania uwięzionego roju pszczół należy go w pierwszej
kolejności obficie skropić zimną wodą w celu ograniczenia możliwości latania
owadów. Poniżej przedstawione zostały przypadki umiejscowienia roju pszczół
oraz proponowana metody ich zbierania:
- Rój
na cienkiej gałęzi - jest przypadkiem najłatwiejszym do zbierania. W tym
celu należy podstawić skrzynkę transportową jak najbliżej miejsca
uwiązania, odciąć ostrożnie i bez wstrząsów przenieść do skrzynki.
Podczas zamykania skrzynki transportowej pozostawiamy szczelinę szerokości
około 1-2 cm, umożliwiając w ten sposób wejście do skrzynki osobnikom
będącym w trakcie lotu. Po czasie około 20 minut wszystkie pszczoły
powinny wejść do rojnicy (skrzynki) którą należy szczelnie zamknąć.
Pszczoły przekazać najlepiej do pasieki.
- Rój
uwięziony na grubszej gałęzi - zebranie roju w tym przypadku polega na
podstawieniu skrzynki pod rój i silnym, energicznym uderzeniu w gałąź,
do której uwięzione są pszczoły. Następnie postępujemy jak opisano
powyżej.
- Pszczoły
na grubym pniu lub rozwidleniu konarów - w tym przypadku część owadów
można zebrać do skrzynki za pomocą np. szczotki zmiatając je, a
następnie ustawiamy skrzynkę tak aby opierała się o drzewo pamiętając o
szczelinie. Najbardziej opieszałe osobniki popędzamy do skrzynki dymem z
podkurzacza.
- Rój w
dziupli lub otworze muru - w tym celu podstawiamy skrzynkę do otworu, w
którym osadziły się pszczoły a następnie wykonujemy otwór poniżej
miejsca lokalizacji roju. Przez wykonany otwór wprowadzamy dym z
podkurzacza, który zmusza pszczoły do opuszczenia kryjówki.
- Rój
na płaskich częściach muru - znajdujące się tam pszczoły spryskujemy
obficie wodą a następnie przystawiamy skrzynkę tak aby przesuwając ją po
murze, zgarnąć pszczoły do jej wnętrza.
- Rój
na ziemi - w tym przypadku kładziemy skrzynkę na jej boku i po
skropleniu wodą, nagarniamy owady do skrzynki szczotką i popędzamy dymem
z podkurzacza. Następnie postępujemy podobnie jak opisano wyżej.
Usuwanie
gniazd os i szerszeni:
Osy i szerszenie budują swoje gniazda w miejscach osłoniętych od waiatrów,
deszczu, działania bezpośredniego promieni słonecznych. Są to najczęściej
poddasza, luki wentylacyjne, zaciszne miejsca na balkonach, dziuple drzew,
wolne miejsca pod dachami i tym podobnych miejscach. W wielu przypadkach
występują utrudnienia związane z możlwiością dotarcia do gniazda.
Niejednokrotnie sprzęt którym dysponujemy na samochodzie jest
niewystarczający do przeprowadzenia akcji w sposób bezpieczny i skuteczny. W
takich przypadkach należy dysponować do akcji inny specjalistyczny sprzęt np.
by dotrzeć na duże wysokości: drabiny lub podnośniki samochodowe. Po dotarciu
na miejsce zdarzenia przeprowadzamy jego dokładne oględziny - rozpoznanie tj.
miejsce usytuowania gniazda, jego wielkość, drogi wejścia owadów. W
zależności od występujących uwarunkowań przygotowujemy sprzęt potrzebny w
czasie działania, dobieramy rodzxaj skrzynki transportowej (w szczególnie
trudnych sytuacjach może to być worek wykonany z materiału naturalnego),
usuwamy na bezpieczną odległość osoby postronne.
Działania w zależnośći od położenia i rodzaju gniazda:
- Gniazdo
na poddaszu z dostępem z wewnątrz - przez otwory prowadzące do wnętrza
gniazda wprowadzamy strumień dwutlenku węgla (gaśnica śniegowa). Po
upływie około 30 sekund owady odurzone gazem i odrętwiałe pod wpływem
niskiej temperatury przestają być aktywne. Pod gniazdo podstawiamy
skrzynkę transportową i zdecydowanymi cięciami noża odcinamy gniazdo od
miejsca jego zamocowania, a następnie lokujemy je w tejże skrzynce.
Należy pamiętać o dokładnym sprzątnięciu wszystkich pozostałości po
gnieździe spryksujemy środkiem chemicznym.
- Gniazdo
w dziupli drzewa - po dotarciu do miejsca założenia gniazda, owady
odurzamy z CO2. W tym przypadku możliwe jest zebranie gniazda w całości.
Robimy to na raty, używając do tego dowolnego typu czerpaka, łyżki itp.
- Owady
w materiałych rolowanych (zwinięty dywan, złożona kołdra itp.) -
usuwanie takich gniazd jest związane z kilkukrotnym działaniem CO2. Po
odurzeniu owadów w pierwszej warstwie, wyciągamy gniazdo i umieszczamy
jego część w skrzynce. Odwijamy następną warstwę materiału i czynność
powtarzamy do momentu całkowitego zebarnia całego gniazda. Pozostałość
po miejscu usadowienia gniazda zabezpieczamy środkiem owadobójczym.
- Gniazdo
między gałęziami krzaków i drzew - po odurzeniu owadów CO2 sekatorem lub
ostrym nożem obcinamy gałązki tak, aby nie uszkodzić gniazda. Gniazdo z
częściami gałązek umieszczamy w skrzynce transportowej. Miejsce po
gnieździe zabezpieczamy jak wyżej.
- Gniazdo
w kanale wentylacyjnym - niezbędną czynnością, jest tu dotarcie do
gniazda poprzez usunięcie różnego rodzaju elementów typu: kratki, cegły,
wentylatory itp. często otwór wentylacyjny zbudowany jest w kształcie
litery "Z". W tym przypadku dojście do gniazda trzeba wykonać
z dwóch stron. Bywa i tak, że otwór wentylacyjny jest zbyt długi, a
dotarcie do gniazda niemożliwe. Wówczas lokalizacje gniazda należy
prowadzić na zasadzie nasłuchiwania. W miejscach, gdzie spodziewamy się
gniazda przesuwamy narzędziem po ścianach kanału. Gdy trafimy na gniazdo
w miesjcu tym słychać będzie wyraźny szum. Zlokalizowawszy gniazdo do
kanału wpuszczamy CO2. W chwile po ustaniu szumu robimy otwór w kanale
by usunąć zagrożenie. W przypadku zauważenia wzmożonej aktywności
owadów, czynności z CO2 ponawiamy. Po usunięciu gniazda do skrzynki,
miejsce to zabezpieczamy środkiem owadobójczym.
- Przypadki
szczególne - czasem zdarza się i tak że aby usunąć gniazdo należałoby
naruszyć elewację zewnętrzną budynku, część wyposażenia wnętrza itp. W
tych przypadkach koszty naszej interwencji byłyby zbyt wysokie w
stosunku do wartości przyszłej naprawy. Odnosić się to może do różnego
rodzaju obiektów zabytkowych, szpitali, oraz innych obiektów objętych
ochroną konserwatora zabytków. Działania PSP w takich okolicznościach
starajmy się ograniczyć do - jeśli to możliwe do usunięcia bez
naruszenia jakiejkolwiek częsci obiektu, drogą być może
niekonwencjonalnego pomysłu.
- Gniazdo
w ziemi - usunięcie polega na rozkopaniu miejsca zagnieżdżenia i
zebraniu gniazda, jak w przypadkach przedstawionych powyżej. Jeśli
dotarcie do gniazda jest utrudnione (lub niemożliwe) należy miejsce
usadowienia zatopić wodą.
UWAGA!!! Używając środków chemicznych
(owadobójczych) działających drogą kontaktową np. Boygan Spray, Nexalotte
Specjal dla przywabienia os postawiamy naczynie z cukrem rozpuszczonym w
wodzie (o gęstości syropu). Do opryskiwania gniazd można stosować preparaty
opryskowe aerozolowe o działaniu oddechowym np. RO-90, Muchotoxin, Sanitozol.
Należy zachować wszelkie środki ostrożności bo są to środki silnie toksyczne
(stosuj półmaski z odpowiednim pochłaniaczem oraz okulary). W wewnątrz
pomieszczeń zabieg powinien być wykonywany w najmniejszej aktywności owadów,
czyli nocą lub przy pochmurnej pogodzie w chłodny dzień. Dezynfekcje
najczęściej należy powtórzyć. Gniazdo najlepiej spalić w bezpiecznym miejscu.
Realizując ratownicze zadania ustawowe strażacy muszą pamietać, że pszczoły,
osy czy szerszenie stanowią integralny element środowiska biologicznego w
którym żyje człowiek. Stosowanie środków owadobójczych powinno stanowić
ostateczną metodę ich usunięcia. Owady te, posiadają bardzo dobrze rozwinięty
zmysł współżycia w stadzie które tworzą, nazywanym zresztą rodziną.
Pamiętając zatem o ochronie środowiska naturalnego, starajmy zbierać je żywe,
całymi rodzinami i po przetransportowaniu, wypuszczajmy je do naturalnych
środowisk jakimi są tereny obszarów leśnych.
|
